نشست تخصصی «ریشه‌های نورپردازی در سینمای ایران» در نخستین روز چهل و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران شنبه ۲۵ مهرماه با حضور علیرضا زرین‌دست مدیر فیلم‌برداری سینما در پردیس ملت برگزار شد.

به گزارش سینماخانه و به نقل از ستاد خبری چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران،زرین‌دست در آغاز این نشست با اشاره به نقش نقاشی در شکل‌گیری شیوه‌های نورپردازی در عکاسی و سینما اظهار کرد: نقاشانی که پیش از اختراع برق فعالیت می‌کردند، در واقع منبع اصلی الهام برای عکاسان، فیلم‌برداران و طراحان صحنه و لباس بودند تا با الگوبرداری از آثار آن‌ها، فضاهای موردنظر خود را خلق کنند.

زرین‌دست با اشاره به اهمیت منابع تصویری در بازسازی دوره‌های تاریخی افزود: برای مثال اگر قرار باشد فیلمی درباره ۵۰۰ سال پیش ساخته شود، متأسفانه حافظه تصویری غنی و منابع کافی در اختیار نداریم. در نتیجه باید به منابعی مراجعه کنیم که بخش عمده‌ای از تصاویر آن‌ها بر پایه آثار خارجی و طراحی‌های سیاحان و گردشگران شکل گرفته، این در حالی است که در برخی مناطق غربی، منابع تصویری غنی‌تری از آن دوران وجود دارد و فیلم‌سازان برای بازسازی آن دوره، در وهله نخست به نقاشی‌های همان زمان مراجعه می‌کنند.

وی ادامه داد: نقاشی‌های دوره‌های مختلف، هرکدام دارای سبک‌های خاصی هستند که شناخت آن‌ها به درک بهتر شیوه‌های نورپردازی کمک می‌کند. این سبک‌ها در واقع از پایه‌های شکل‌گیری نورپردازی در عکاسی و سینما به شمار می‌روند.

این مدیر فیلم‌برداری با تشریح شیوه کار نقاشان در گذشته گفت: نقاشان، مانند صاحبان دیگر مشاغل، آتلیه‌هایی داشتند که مراجعه‌کنندگان برای نقاشی به آن‌ها مراجعه می‌کردند. سقف این آتلیه‌ها معمولاً دارای پنجره‌هایی هشت‌ضلعی بود که زیر آن‌ها پارچه‌هایی قرار می‌گرفت تا نور یکنواخت و بدون سایه ایجاد شود و نقاش بتواند با سهولت بیشتری کار کند.

زرین‌دست مطرح کرد: بسیاری از خانواده‌های متمول، اشراف‌زادگان و پادشاهان، نقاشان برجسته را به محل زندگی خود دعوت می‌کردند. نقاشان نیز در فضای زندگی آن‌ها، مکانی را انتخاب می‌کردند که بهترین شرایط نوری را برای ترسیم چهره فراهم می‌کرد. به‌تدریج این روش از سوی نقاشان مختلف مورد استفاده و الگوبرداری قرار گرفت و شیوه‌ای از نورپردازی کلاسیک شکل گرفت.

چالش های نورپردازی در قدیم

وی با اشاره به تأثیر این شیوه بر سینمای اولیه توضیح داد: در این نوع نورپردازی، تمام بخش‌های تصویر روشن بود و بعدها همین روش در سینمای صامت نیز مورد تقلید قرار گرفت چراکه در آن دوران تجهیزات و منابع نوری پیشرفته‌ای برای نورپردازی صحنه وجود نداشت و فیلم‌برداران با ابتکار خود از نور موجود استفاده می‌کردند.

این پیشکسوت سینمای ایران در ادامه با اشاره به شیوه‌های تصویربرداری در سال‌های ابتدایی سینما گفت: پیش از رواج تجهیزات نورپردازی الکترونیکی، بسیاری از روش‌های مورد استفاده در نقاشی برای تأمین نور در سینما نیز به کار گرفته می‌شد. در فیلم‌هایی مانند آثار چارلی چاپلین تصویر اغلب حالتی تخت و بدون عمق میدان محسوس داشت. همچنین محدودیت‌های فنی مواد حساس تصویربرداری در آن دوران، امکان کنترل دقیق روشنایی و تاریکی تصویر را دشوار می‌کرد؛ محدودیت‌هایی که با پیشرفت فناوری و رواج نگاتیو به‌تدریج تغییر یافت.

زرین‌دست در ادامه با اشاره به روند پیشرفت تجهیزات فیلم‌برداری گفت: پس از مدتی فیلم‌برداران به‌تدریج روش‌ها و ابتکارات تازه‌ای را به کار گرفتند و دوربین‌های کوکی وارد عرصه فیلم‌برداری شدند.

وی با اشاره به تجربه شخصی خود در کار با این دوربین‌ها اظهار کرد: من کارم را با دوربین‌های کوکی آغاز کردم که ضعف‌های بسیاری داشتند. حدود ۳۰ سال داشتم که با دوربینی ۱۶ میلی‌متری، مشابه دوربین‌های بل ‌اند هاول چند اپیزود را فیلم‌برداری کردم این در حالی است که نسل امروز با دوربین‌های دیجیتال کار می‌کند.

این مدیر فیلم‌برداری پیشکسوت با اشاره به تفاوت‌های فیلم‌برداری در گذشته و امروز افزود: نسل ما دوربین خود را از یک فرد مشخص در خیابان ارباب جمشید خریداری می‌کرد اما امروز فناوری دیجیتال بسیاری از محدودیت‌های گذشته را برطرف کرده است.

زرین‌دست با تأکید بر دشواری‌های کار با نگاتیو توضیح داد: در دورانی که با نگاتیو کار می‌کردیم، فیلم‌برداری خود فرایندی دشوار و پرمرارت بود که به مهارت زیادی نیاز داشت. فیلم‌بردار باید نگاتیو را با دقت و تسلط در اختیار می‌گرفت و تمام مراحل کار را با حساسیت انجام می‌داد.

بسیاری از دشواری‌های فیلمبرداری امروز با دوربین های دیجیتال از بین رفته است

وی ادامه داد: امروزه بسیاری از این دشواری‌ها از میان رفته است. دوربین‌های دیجیتال در اختیار فیلم‌برداران قرار دارند و امکان تنظیم نور، مشاهده تصویر روی مانیتور و بررسی نتیجه کار به‌صورت مستقیم فراهم شده است. در گذشته فرایند تبدیل نگاتیو به پوزیتیو نیز مرحله‌ای جداگانه بود اما فناوری دیجیتال این مراحل را ساده‌تر کرده و امکان ارزیابی سریع تصویر را در اختیار فیلم‌بردار قرار داده است.

زرین‌دست با اشاره به سهولت کار فیلم‌برداری در عصر حاضر خطاب به نسل جوان گفت: واقعیت این است که این دوران، عصر بسیار ساده‌تری برای فیلم‌برداری و تصویربرداری است. انسان در سراسر جهان ترکیب‌بندی و تقسیم تصویر در قاب را آموخته است بی‌آنکه لزوماً کسی این اصول را به او آموزش داده باشد، بلکه بسیاری از این مهارت‌ها را با تماشای برنامه‌ها و تصاویر یاد گرفته است.

وی خطاب به حاضران ادامه داد: قدر امکاناتی را که امروز برای فیلم‌سازی و ثبت تصاویر در اختیار دارید، بدانید. این امکانات نعمتی هستند که ما در دوره خود آرزوی داشتن آن‌ها را داشتیم. در آن زمان حتی آرزوی فیلم‌برداری با نور شمع را داشتیم؛ کاری که به‌هیچ‌وجه ساده نبود.

این پیشکسوت سینمای ایران در ادامه با اشاره به یکی از محدودیت‌های فیلم‌برداری با نگاتیو اظهار کرد: یکی از مشکلاتی که هنگام کار با نگاتیو با آن مواجه بودیم، نبود امکان استفاده آسان از نورهای ترکیبی در صحنه‌های داخلی بود. در آن شرایط از منابع نوری مختلفی استفاده می‌کردیم که هماهنگ‌کردن و تطبیق نور آن‌ها با یکدیگر بسیار دشوار بود.

زرین‌دست با اشاره به اهمیت دیافراگم در فیلم‌برداری گفت: دیافراگم یکی از مسائل اصلی در فیلم‌برداری بود و اندازه‌گیری و شناخت لنزها اصول خاص خود را داشت. با گذشت زمان کیفیت کریستال‌های به‌کاررفته در ساخت لنزها بهبود پیدا کرد اما به دلیل هزینه بالای تولید، استفاده از موادی مانند پلاستیک و فایبرگلاس نیز رواج پیدا کرد. من با این لنزها سه فیلم «سایه‌های بلند باد»، «خط قرمز» و فیلم دیگری را فیلم‌برداری کردم.

وی با اشاره به تأثیر فناوری دیجیتال بر فرایند فیلم‌برداری افزود: امروزه بسیاری از این مراحل و محدودیت‌ها در سیستم دیجیتال برطرف شده‌اند. این سیستم به فیلم‌بردار کمک می‌کند و مانع ثبت برخی خطاها می‌شود؛ قابلیتی که بخشی از آن به فناوری‌های هوشمند و هوش مصنوعی مربوط است.

این مدیر فیلم‌برداری پیشکسوت ادامه داد: امروزه دوربین‌هایی وجود دارند که می‌توانند تصویر ثبت‌شده را تا هشت استاپ اصلاح کنند و از روشن یا تاریک شدن بیش از حد تصویر جلوگیری کنند. البته این قابلیت‌ها گاهی برای فیلم‌برداری که به دنبال خلق فضایی خاص و بیان خلاقانه خود است، به مانعی تبدیل می‌شوند.

زرین‌دست توضیح داد: زمانی که فیلم‌بردار تلاش می‌کند فضای مطلوب و موردنظر خود را ثبت کند، سیستم‌های هوشمند دوربین ممکن است در کار او اختلال ایجاد کنند. برای مثال ممکن است فیلم‌بردار با نور بسیار کمی کار کند اما دوربین تصویر را روی مانیتور روشن‌تر از آنچه واقعاً هست نشان دهد. در چنین شرایطی فناوری به‌جای کمک به بیان خلاقانه فیلم‌بردار می‌تواند در مسیر انتخاب‌های هنری او مزاحمت ایجاد کند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش نقاشان در شکل‌گیری اصول نورپردازی در عکاسی و سینما گفت: استفاده از نور طبیعی از نقاشان به حرفه فیلم‌برداری و عکاسی راه پیدا کرده است. در عکاسی نیز بسیاری از تصاویر پرتره از قواعد نورپردازی کلاسیک پیروی می‌کنند؛ قواعدی که ریشه در تجربه و شیوه کار نقاشان دارند.

وی با اشاره به نقش نور در ایجاد فضای دراماتیک افزود: در تئاتر نورپردازی روی صحنه، اشیا و شخصیت‌ها، ارزش‌های متفاوتی ایجاد می‌کند. نقاشان نیز در برخی آثار خود به اشیا، دیوارها و پس‌زمینه اهمیت می‌دادند تا جایگاه و اهمیت انسان را برجسته‌تر کنند. البته در برخی آثار این رویکرد برعکس است و پس‌زمینه و عناصر محیطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

این مدیر فیلم‌برداری پیشکسوت ادامه داد: بسیاری از این قواعد را می‌توان در نقاشی‌هایی مشاهده کرد که در خانه‌های اشرافی و عمارت‌های قدیمی وجود داشته‌اند. نقاشان در ترسیم بدن انسان، لباس‌ها و جنس پارچه‌ها، جزئیات شگفت‌انگیزی را به تصویر می‌کشیدند. برای مثال نمایش بافت پارچه‌هایی مانند ساتن در آثار نقاشی نشان می‌دهد که هنرمندان چگونه با استفاده از قلم‌مو و رنگ، واقعیت‌های بصری را بازآفرینی می‌کردند.

زرین‌دست با اشاره به ابتکار نقاشان برای افزایش سرعت و کیفیت کار خود اظهار کرد: نقاشان به‌مرور روش‌هایی را ابداع کردند تا بتوانند آثارشان را سریع‌تر و بهتر خلق کنند. برای مثال یکی از نقاشان روس در اواخر فعالیت خود از برگ درختان به‌عنوان مهر استفاده می‌کرد به این صورت که برگ‌ها را به رنگ آغشته می‌کرد و روی بوم قرار می‌داد. برخی نقاشان نیز از مهرهایی برای ایجاد نقش‌ونگار روی لباس‌ها استفاده می‌کردند. این ابتکارها به‌تدریج توسعه یافتند و شکل‌های مدرن‌تری به خود گرفتند.

وی با اشاره به کاربرد فناوری‌های جدید در فیلم‌برداری گفت: من در بسیاری از فیلم‌ها از روش‌هایی مانند استفاده از فیلترها بهره برده‌ام؛ روش‌هایی که امروزه بسیاری از آن‌ها در سیستم‌های دیجیتال و فرایندهای اصلاح رنگ قابل اجرا هستند و برخی از این امکانات واقعاً معجزه می‌کنند.

کمک فناوری دیجیتال به فیلمسازان در سراسر جهان

زرین‌دست درباره نقش سایه و منبع نور در فیلم‌برداری گفت: گسترش فناوری دیجیتال باعث شده است تعداد فیلم‌سازان در سراسر جهان افزایش یابد و افراد بتوانند با دوربین‌های کوچک، تلفن‌های همراه و دیگر تجهیزات تصویربرداری فیلم بسازند. به همین ترتیب تعداد جشنواره‌های فیلم نیز به‌شکل چشمگیری افزایش یافته و از شمارش خارج شده است.

وی افزود: امکانات امروز به فیلم‌سازان اجازه می‌دهد حتی با نور موجود فیلم‌برداری کنند و با هزینه‌ای بسیار اندک، آثار خود را بسازند اما پرسش اینجاست که آیا همه این فیلم‌ها دیدنی هستند؟ بسیاری از این آثار مانند ورق زدن یک مجله از مقابل چشم مخاطب می‌گذرند بی‌آنکه تأثیر ماندگاری بر او بگذارند.

این مدیر فیلم‌برداری پیشکسوت با تأکید بر اهمیت تأثیرگذاری تصاویر بر مخاطب ادامه داد: اینکه فیلمی تماشا کنید، تحت تأثیر آن قرار بگیرید و پس از پایان فیلم نیز تصاویر و لحظاتی از آن در ذهن شما باقی بماند، کار ساده‌ای نیست. خلق چنین اثری به شناخت، تفکر و پژوهش نیاز دارد.

زرین‌دست با اشاره به دشواری پرداختن به شخصیت‌های بزرگ تاریخی و فرهنگی اظهار کرد: برای مثال اگر کسی بخواهد درباره مولانا فیلم بسازیم باید دست‌کم ۱۰ سال برایش پژوهش کند زیرا مولانا شخصیتی چندوجهی است و پرداختن به ابعاد مختلف زندگی و اندیشه‌های او کار آسانی نیست.

وی با تأکید بر اهمیت انتخاب موضوع و پرهیز از پیچیدگی‌های غیرضروری مطرح کرد: پرداختن به برخی ایده‌ها و اندیشه‌ها به‌هیچ‌وجه ساده نیست بنابراین پیشنهاد می‌کنم به سراغ تصاویر و اندیشه‌هایی بروید که ساده‌تر هستند و امکان پرداختن دقیق‌تر و عمیق‌تر به آن‌ها وجود دارد.

این مدیر فیلم‌برداری پیشکسوت درباره جایگاه نورپردازی در سینمای مستند گفت: در این زمینه باید به آثار لنی ریفنشتال، مستندساز آلمانی که فیلم‌هایی برای آلمان نازی ساخت، اشاره کنیم. اگر بخواهید به سراغ تصاویر واقعی و ثبت مستقیم وقایع بروید، به فیلم‌های خبری می‌رسید که لزوماً مستند به معنای هنری آن نیستند.

زرین‌دست در ادامه تأکید کرد: مهارت در مستندسازی این است که بتوانید با توانایی و مهارت بالا، اثری خلق کنید که هنگام تماشای آن، مخاطب با وجود واقعی‌بودن موضوع، به‌سادگی متوجه مستندبودن تصویر نشود. در واقع، هنر مستندسازی در چگونگی ثبت و ارائه واقعیت و بهره‌گیری از عناصر بصری، از جمله نورپردازی، نمود پیدا می‌کند.

چهل و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران به دبیری بهروز شعیبی، به همت انجمن سینمای جوانان ایران و با حمایت سازمان سینمایی، سازمان فرهنگی و هنری شهرداری تهران، موسسه تصویرشهر، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان اورژانس کشور و بنیاد مستضعفان و بانک ملی از ۲۵ تا ۳۰ مهر در پردیس سینماگالری ملت برگزار می‌شود.