نمایش‌نامه‌ «شب بخیر، مادر» نوشته‌ی «مارشا نورمن»، نمایش‌نامه‌نویس آمریکایی،که در سال ۱۹۸۲ نوشته شده، از متون شاخص ادبیات نمایشی جهان و برنده‌ جایزه‌ی پولیتزر بوده است. این نمایش‌نامه بارها در آمریکا و چند نوبت در ایران نیز روی صحنه رفته. تازه‌ترین اجرای این نمایش‌نامه، اکنون به کارگردانی احسان حسین‌خانی در تماشاخانه‌ سپند میزبان علاقه‌مندان به تئاتر است.

رعنا مقدم و سبا مهدویان در این نمایش به ایفای نقش پرداخته‌اند و تهیه‌کنندگی آن را سعید روستایی بر عهده دارد. احسان حسین‌خانی گرچه فارغ‌التحصیل رشته‌ کارشناسی ارشد مهندسی متالوژی است، ولی فعالیت در حوزه نمایش را از کودکی آغاز کرده و به لطف پدرش که گروه نمایشی کوچکی را هدایت می‌کرد، روی صحنه بود. با وجودی که فعالیت‌های هنری او در آن سال‌ها به دلیل شرایط موجود در شهرستان چندان حرفه‌ای نبود، این مسیر را تا ۱۶ سالگی ادامه داد اما مسائل تحصیلی بین فعالیت‌های هنری او فاصله انداخت تا دوباره در سال ۹۴ و این‌بار آکادمیک‌تر و متکی بر آموزش کارش را شروع بکند. حسین‌خانی دو دوره‌ آموزشی مقدماتی و دوره‌ ساخت‌وساز نقش و شخصیت‌سازی را نزد علی سرابی طی کرد و در ادامه با توجه به علاقه‌اش به سینما، دوره‌های آموزشی سعید روستایی را گذراند. بیش‌ترین علاقه‌ حسین‌خانی و آموزش‌هایی که گذرانده در حوزه‌ بازیگری است و قصد دارد همین عرصه را پیگیری بکند، ولی به دلیل کنجکاوی و برای یادگیری بیش‌تر، تاکنون سه تجربه‌ نمایشی را پشت سر گذاشته؛ سال ۹۷ کارگردانی و بازیگری نمایش «گلن گری،گلن راس»، سال۱۴۰۰ بازی در نمایش «اسم» و امسال کارگردانی نمایش «شب بخیر، مادر». به این بهانه گپ‌وگفتی با کارگردان نمایش «شب بخیر، مادر» داشتیم.

نمایش‌نامه‌ «شب بخیر، مادر» پیش از این توسط کارگردان‌های دیگر هم اجرا شده. چرا از میان متن‌های موجود در بازار ادبیات نمایشی، نوشته‌ «مارشا نورمن» را انتخاب کردید؟
متن «شب بخیر، مادر» را ابتدا خود خانم مقدم و مهدویان انتخاب کردند و اجرایی از آن در دوره‌ آموزشی آقای روستایی داشتند که مورد پسند ایشان قرار گرفت و چون این دو خانم، بازیگران توانمندی هستند، آقای روستایی از آن‌ها خواست به طور جدی‌تر این کار را انجام بدهند و نمایش را به اجرای عمومی برسانند. بازیگران کار به بنده لطف داشتند و کارگردانی‌اش را پیشنهاد دادند. با شناختی که از بازیگران داشتم و از آن‌ها بازی دیده بودم و به بازی‌شان علاقه داشتم و همچنین حمایت‌های آقای روستایی، تصمیم گرفتم در خدمت گروه باشم و این همکاری را انجام بدهم.
نمایش‌نامه‌ی «شب بخیر، مادر» چه ویژگی‌ها و ضرورت‌هایی داشت که شما را برای اجرا ترغیب کرد؟
متن «مارشا نورمن» به معنای واقعی یک نمایش‌نامه‌ چندوجهی است که جایزه‌ی پولیتزر برده بود؛ متنی با مدت‌زمان دو ساعت که توسط دو بازیگر خانم در نقش‌های مادر و دختری به نام‌های تلما و جسی اجرا می‌شود. موضوع نمایش با دیالوگ «جِسی» شروع می‌شود که به مادرش می‌گوید قصد دارد امشب خودکشی بکند! فکر می‌کنم شروع نمایش آن‌قدر جذاب و چالش‌برانگیز بود که آدم را برای همکاری در این پروژه ترغیب بکند.
برداشت اولیه خودتان از متن «مارشا نورمن» چه بود و چه ایده‌هایی تازه‌ای برای اجرای آن داشتید تا کسانی که اجراهای دیگری از این متن دیده‌اند، دست به مقایسه‌ی اجرای شما و آن‌ها نزنند؟
خب منظورم از نمایش‌نامه چندوجهی مارشا نورمن، این است که می‌توان متن را از نظر روان‌شناختی بررسی کرد. شاید این جنبه، بیش‌ترین محوریت داستان را دارد اما بحث فلسفه، بقا، جبر و اختیار، جامعه‌شناسی، مسائل زنان، روابط بین انسان‌ها از جمله مادر و دختر، دختر و فرزند و دختر و همسر نیز در آن گنجانده شده. مواردی هم که در نقدهای مختلف به آن اشاره شده، وجوه مختلف نمایش را شکل می‌داد که از دیدگاه من باید در متن رعایت و به شکل خاصی نشان داده می‌شد تا رئالیسم اصلی متن حفظ بشود. من اجراهای خارجی زیادی از این کار دیدم که همه به صورت رئال بودند اما متاسفانه اجرای داخلی ندیدم تا مقایسه بکنم کار ما نسبت به آن‌ها چه معایب و مزیت‌هایی دارد.
بازیگران نمایش، بازی‌های ساده و بی‌چالشی دارند. در پروسه‌ی تمرین‌ها، تعامل شما با بازیگران برای رسیدن به حس درست شخصیت‌ها چگونه بود؟!
در مورد تمرین‌ها، با توجه به این‌که بچه‌ها مدتی روی متن کار کرده بودند، وقتی من به گروه اضافه شدم و متن را خواندم، دیدم شخصیت‌ها کمی متفاوت از آن چیزی‌ است که مد نظر من بود. در واقع من برای مادر برونگرایی را در نظر گرفته بودم و یک شخصیت درونگرا برای دختر. این پارادوکس باید وجود داشته باشد تا درست به گره‌های داستان برسیم و ریتم داستان حفظ بشود. این قضیه زمان زیادی از ما برد تا بازیگران را از آن قالب شخصیتی خارج و وارد شخصیت جدید بکنیم و این مساله، در تضاد با چیزی بود که قبلاً انجام داده بودند. در مورد اجرا که تک‌صحنه است، بحث میزانسن هم خیلی مهم بود، چون اگر درست رعایت نمی‌شد، می‌توانست برای مخاطب ایرانی که باید یک‌ساعت‌ونیم بنشیند و کار را ببیند، خسته‌کننده بشود. ظرافت خیلی خاصی نیاز داشت که هم حالت رئال حفظ بشود و هم بر اساس متن و ریتم داستان باشد. اگر بخواهم نمایشی را نام ببرم که ریتم بیش‌ترین تاثیر را در آن دارد، همین نمایش‌نامه است، چون خود «مارشا نورمن» می‌گوید این نمایش‌نامه در قالب سونات نوشته شده و یک قالب موسیقایی دارد. متن از سه موومان تشکیل شده، باید از جایی شروع و یک ریتمی را طی بکنید. به اوج برسید و در پایان سکوت، و این سه بار تکرار می‌شود. این تکرارها اول مواجهه‌ مادر با قضیه‌ای است که جِسی بیان می‌کند. قسمت بعد، چالش‌های بین دو شخصیت است و قسمت سوم، پذیرشی است که از طرف مادر شکل می‌گیرد. شکل‌دادن ریتم هم خیلی زمان گرفت. به موازات آن بحث بازی بازیگران و مواجهه‌ی آن‌ها با نقش و زیست در صحنه بود که تمرین‌های مختلفی انجام دادیم و آن‌چه را از اساتیدمان یاد گرفته بودیم، پیاده کردیم تا یک کار واقعاً رئال اجرا بکنیم. فکر می‌کنم بازیگران در این قسمت خیلی خوب از عهده‌ی کار برآمده‌اند.

شخصیت مادر در نمایش‌نامه‌ی «شب بخیر، مادر» ۶۰ ساله و دخترش جسی حدوداً ۴۰ ساله است. به نظرم رعنا مقدم و سبا مهدویان برای بازی در نقش‌های «تلما» و «جسی» بیش از حد جوانند. این‌طور فکر نمی‌کنید؟!
در مورد سن شخصیت‌ها، این مساله چالش خود ما هم بود اما در مشورتی که با آقای روستایی داشتیم، تصمیم گرفتیم وارد بحث تیپ‌سازی و گریم نشویم و با همین بازیگران و در همین سن‌وسال‌ها به صورت قراردادی کار را پیش ببریم. این شکل از اجرا خیلی مرسوم است و خیلی جاها انجام می‌شود. ما ذهنیتی در مورد شخصیت‌ها با سنین پایین‌تر در نظر گرفتیم.
نمایشی که این شب‌ها به کارگردانی شما روی صحنه می‌رود، چه‌قدر به آن‌چه از کارگردانی این متن انتظار داشتید، نزدیک است؟ آیا بازیگران توانسته‌اند فضای مورد نظرتان را ایجاد بکنند؟!
نمی‌دانم فقط من این حس را دارم یا همه‌ی کسانی که کارگردانی می‌کنند، به این حس دچارند که وقتی کارگردانی می‌کنند، هیچ‌وقت به صورت صددرصد از کارگردانی‌شان راضی نیستند، چون چیزی که شما تصور می‌کنید خیلی راحت است اما چیزی که پیاده می‌شود، قطعاً فاصله دارد با آن چیزی که می‌خواهید. متن نورمن بیش از آن‌چه فکر می‌کردم پیچیدگی داشت و به نظرم مقداری از آن‌چه من می‌خواهم فاصله دارد اما همه‌ی گروه تمام تلاش‌شان را کردند. واقعیت اینست در مدتی که ما تمرین می‌کردیم، با توجه به کارهایی که انجام دادیم، دیگر بهتر از این نمی‌شد اجرا کرد. شاید در آینده توانایی ما بیش‌تر بشود و بتوانیم کار را به آن چیزی که در ذهن‌مان است، نزدیک‌تر بکنیم.

با توجه به این‌که هم‌چنان جامعه درگیر بیماری کروناست، آیا برای اجرای این نمایش‌نامه دچار مشکل یا چالشی نبودید؟ به نظرتان ویروس کرونا، همچنان بر میزان استقبال از نمایش‌های روی صحنه تاثیرگذار است یا تماشاگران با آن کنار آمده‌اند؟!
خوش‌بختانه شانس با ما یار بود و در دوره‌یی که اجرا رفتیم،کمی موج کرونا فروکش کرده. در این زمینه خوش‌شانس بودیم. اگر ان‌شاالله اتفاق بدی نیفتد، فعلاً در چند شب اول، نمایش با استقبال مخاطب همراه بوده است.
نکته یا حرف ناگفته‌ای اگر مانده، بفرمایید.
حمایت آقای روستایی از کار، دل‌گرمی بزرگی برای ما بود. این‌که یک کارگردان بزرگ سینما از تعدادی هنرجو،که برای اولین‌بار روی صحنه می‌روند و تجربه‌ی صحنه ندارند، حمایت کردند، کار خیلی بزرگ و قشنگی است. از طرفی کار را ما را سخت‌تر می‌کند، چون باید تلاش بیش‌تری بکنیم که بخشی از این اعتماد جبران بشود. در کل مسیر خیلی خوبی بود که باعث شد بیش‌تر تلاش بکنیم، بیش‌تر یاد بگیریم و بیش‌تر بخوانیم و امیدوارم این اتفاق افتاده باشد که نمایش مورد پسند مخاطبان قرار بگیرد.

سینماخانه / خبرنگار: فرشید حاجیان